/
Thuyết kiến tạo xã hội là gì? Tại sao những cộng đồng như Wikipedia hay mã nguồn mở lại vận hành mạnh mẽ đến thế? Theo Lev Vygotsky, câu trả lời nằm ở bản chất của “kiến tạo xã hội”. Không có ai nắm giữ toàn bộ sự thật, chúng ta cùng nhau kiến tạo nó, cùng Hifunnel tìm hiểu nhé.
Kiến tạo xã hội là gì (Social Constructivism) là một lý thuyết học tập và xã hội học được đặt nền móng bởi nhà tâm lý học Lev Vygotsky. Cho rằng tri thức không phải là một sự thật khách quan được tiếp nhận thụ động, mà là sản phẩm được con người cùng nhau xây dựng thông qua quá trình tương tác xã hội, văn hóa và ngôn ngữ.
Thuyết kiến tạo xã hội cho rằng tri thức không là sự thật khách quan có sẵn, mà là công trình do chúng ta cùng xây dựng.
Bản chất của lý thuyết kiến tạo xã hội được đúc kết qua 3 đặc điểm cốt lõi sau:
Để Hifunnel kể cho bạn nghe một câu chuyện thú vị: lý thuyết kiến tạo xã hội từng là một tư tưởng đi trước thời đại nhưng lại chịu cảnh “ngủ quên” trong suốt nhiều thập kỷ trước khi tỏa sáng.
Vào đầu thế kỷ 20, thế giới tâm lý học đang say sưa với “Thuyết hành vi” (coi con người học tập qua phản xạ có điều kiện) và lý thuyết phát triển nhận thức của của Jean Piaget.
Giữa bối cảnh đó, nhà tâm lý học người Nga Lev Vygotsky đã đưa ra một góc nhìn hoàn toàn trái ngược.
Lev Vygotsky – Người đặt nền móng cho học thuyết kiến tạo xã hội dù những ý tưởng của ông từng bị “ngủ quên” nhiều thập kỷ.
Ông cho rằng trí tuệ không tự nhiên nở rộ trong cô độc. Lời khẳng định “Chúng ta trở thành chính mình thông qua những người khác” của ông chính là hạt giống đầu tiên ươm mầm nên thuyết kiến tạo xã hội.
Thật đáng tiếc, Vygotsky qua đời khi còn rất trẻ (38 tuổi) và các nghiên cứu của ông bị chìm vào quên lãng. Phải đến hơn 30 năm sau, khi các tác phẩm kinh điển như “Tư duy và Ngôn ngữ” được dịch sang tiếng Anh, giới hàn lâm phương Tây mới thực sự choáng ngợp.
Các học giả bắt đầu tranh luận sôi nổi về social constructivism là gì, biến nó thành một hiện tượng toàn cầu.
Đến năm 1966, hai nhà xã hội học Peter L. Berger và Thomas Luckmann tiếp tục mở rộng khái niệm này qua cuốn sách “Sự kiến tạo xã hội về thực tại”. Từ đó, lý thuyết kiến tạo xã hội chính thức vươn vòi bạch tuộc ra khỏi phòng thí nghiệm.
Ngày nay, thuyết kiến tạo xã hội không còn hàn lâm mà đã trở thành kim chỉ nam cốt lõi. Bất cứ ai muốn tạo ra một môi trường học tập đột phá đều nên tìm cách vận dụng thuyết kiến tạo trong dạy học và quản trị nhân sự.
Tiếp theo, để thực sự làm chủ social constructivism, bạn cần thấu hiểu sâu sắc 3 mảnh ghép nền tảng đã làm nên sức mạnh của học thuyết này:
Mối tương quan của 3 trụ cột chính trong thuyết kiến tạo xã hội
Vygotsky kiên quyết bác bỏ quan điểm cho rằng con người tự xây dựng hiểu biết trong sự cô lập. Ông khẳng định mọi chức năng tâm lý cấp cao đều phải trải qua hai giai đoạn: đầu tiên là ở cấp độ xã hội (quá trình giao tiếp giữa người với người), sau đó mới chuyển hóa vào bên trong tâm trí (cấp độ cá nhân).
Nói cách khác, những cuộc tranh luận, làm việc nhóm và đồng sáng tạo không phải là hoạt động phụ trợ. Chúng chính là “nguyên liệu thô” bắt buộc phải có để mỗi cá nhân tự kiến tạo nên tri thức của riêng mình.
Đây là một điểm sáng giá tạo nên tính linh hoạt của thuyết kiến tạo xã hội. MKO (Người hiểu biết hơn) không nhất thiết phải là những người thầy lớn tuổi hay chuyên gia đứng bục giảng.
MKO có thể là một người bạn đồng trang lứa có kinh nghiệm hơn, một người đồng nghiệp nhạy bén, hoặc thậm chí là một hệ thống công nghệ. Sự hiện diện của MKO đóng vai trò là chất xúc tác, giúp người học tháo gỡ những rào cản nhận thức mà họ không thể tự mình vượt qua.
Nếu bạn muốn vận dụng thuyết kiến tạo trong dạy học, ZPD là “điểm vàng” bắt buộc phải nắm vững. ZPD chính là khoảng cách tinh tế giữa: Những gì bạn có thể tự làm và Những gì bạn có thể hoàn thành xuất sắc nếu được MKO hỗ trợ.
Nhiệm vụ của người dẫn dắt là phải nhận diện đúng vùng ZPD này. Nếu đưa ra thử thách quá dễ, người học sẽ nhàm chán. Nếu quá khó, họ sẽ bỏ cuộc. Bằng cách thiết lập các khung hỗ trợ vừa vặn trong vùng ZPD, người học sẽ liên tục phá vỡ giới hạn an toàn của bản thân.
Khi đã thấu hiểu bản chất thuyết kiến tạo, bạn hãy cùng Hifuunel thực hành vào môi trường giáo dục:
Tìm hiểu thuyết kiến tạo xã hội là gì và cách ứng dụng
Giống như việc xây một ngôi nhà cần có giàn giáo nâng đỡ, người học cũng cần những điểm tựa ban đầu để chạm tới “Vùng phát triển gần nhất” (ZPD). Khi học sinh đã vững vàng, giáo viên sẽ dần dần rút các “giàn giáo” này ra để các em tự lập.
Hifunnel ví dụ: Trong một tiết học Tập làm văn, thay vì đọc bài mẫu cho học sinh chép, bạn cung cấp một “giàn giáo” là sơ đồ tư duy (Mindmap) gồm các từ khóa gợi ý. Sau khi học sinh hoàn thành đoạn văn đầu tiên dựa trên sơ đồ, bạn sẽ cất sơ đồ đi và yêu cầu các em tự triển khai đoạn tiếp theo.
Đúng với tinh thần của thuyết kiến tạo xã hội, tri thức tỏa sáng nhất khi có sự cọ xát. Lớp học cần được chia thành các nhóm nhỏ để người học tự giải thích vấn đề cho nhau nghe. Việc phải diễn đạt ý tưởng thành lời nói giúp tái cấu trúc lại nhận thức bên trong bộ não.
Hifunnel gợi ý: Trong một bài học Lịch sử về Thế chiến thứ 2, bạn không giảng bài theo dòng thời gian. Thay vào đó, bạn chia lớp thành 4 nhóm, mỗi nhóm nghiên cứu một góc độ: quân sự, kinh tế, ngoại giao và thường dân. Sau đó, các thành viên sẽ tráo đổi nhóm để “dạy” lại cho các bạn khác kiến thức mình vừa tìm hiểu. Sự thật lịch sử lúc này được kiến tạo từ nỗ lực chung của cả tập thể.
>>> Xem mô hình dạy học liên quan: Phương pháp dạy học theo trạm
Bạn cần bắt đầu bằng một vấn đề thực tiễn, hóc búa và có ý nghĩa, buộc người học phải đi tìm công cụ (kiến thức) để giải quyết.
Hifunnel lấy ví dụ về thuyết kiến tạo xã hội: Tại Hifunnel, khi đào tạo nhân sự Marketing mới, chúng tôi không đưa cho các bạn một xấp tài liệu lý thuyết dài ngoằng. Chúng tôi đưa ra một bài toán thực tế: “Traffic website của khách hàng A đang giảm 30% trong tháng này, các bạn có 2 ngày để cùng nhau tìm nguyên nhân và đề xuất giải pháp”. Quá trình các bạn tự tra cứu Google, tranh luận với nhau và nhờ sự gợi mở từ Mentor chính là cách học tập trên vấn đề.
>>> Xem mô hình dạy học liên quan: Phương pháp dạy học dự án
Thuyết kiến tạo xã hội vẽ ra một bức tranh học tập lý tưởng và đầy cảm hứng. Nhưng Hifunnel lưu ý nhé, lăng kính này vẫn có những lỗ hổng mà người làm giáo dục như chúng ta vẫn cần tỉnh táo:
Lý thuyết này cho rằng chúng ta tìm ra chân lý thông qua thảo luận nhóm. Nhưng thực tế thì sao? Rất nhiều khi, một nhóm người lại cùng nhau “kiến tạo” nên một kết luận… sai bét.
Nếu trong nhóm có một cá nhân quá áp đảo hoặc nói quá to, những người còn lại thường có xu hướng hùa theo để giữ hòa khí. Lúc này, thay vì kích thích tư duy phản biện, sự tương tác xã hội lại vô tình bóp nghẹt những ý kiến khác biệt. Chân lý không phải lúc nào cũng thuộc về số đông đâu nhé.
Hifunnel ví dụ, tưởng tượng bạn đang học cách nhảy dù. Bạn sẽ muốn huấn luyện viên chỉ cho bạn chính xác cách giật dây dù (học thụ động, ghi nhớ máy móc), hay bạn muốn nhảy xuống rồi cùng những người khác… thảo luận xem làm sao để bung dù?
Tỉnh táo trước các kiến thức và thời điểm không nên kiến tạo
Có những nền tảng kiến thức mang tính quy luật cứng, sự thật hiển nhiên (fact) hoặc đòi hỏi an toàn tuyệt đối (như bảng cửu chương, công thức hóa học, quy định pháp luật). Với những kiến thức này, việc yêu cầu người học tự mò mẫm kiến tạo là vô cùng tốn thời gian và không cần thiết. Đôi khi, cách dạy truyền thống “thầy nói – trò ghi” lại là con đường ngắn nhất và hiệu quả nhất đấy.
Nhiều người lầm tưởng áp dụng thuyết kiến tạo là giáo viên cứ quăng một chủ đề ra đó rồi để mặc mọi người tự thảo luận là xong. Thực tế hoàn toàn ngược lại!
Để một buổi thảo luận nhóm sinh ra tri thức thực sự, người dẫn dắt (MKO) phải có kỹ năng sư phạm cực kỳ cao. Họ phải biết lúc nào nên gợi mở, lúc nào nên phanh lại, và làm sao để đúc kết vấn đề. Nếu thiếu đi một người dẫn dắt tài ba, một lớp học kiến tạo sẽ nhanh chóng biến thành một cái chợ ồn ào, ai cũng nói nhưng không ai học được gì.
Hành trình giải mã kiến tạo xã hội là gì đã mang đến cho chúng ta một lăng kính hoàn toàn mới mẻ: Tri thức không phải là một món hàng để trao đổi một chiều, mà là một công trình do cả cộng đồng cùng nhau xây lên.
Tuy nhiên, để chuyển hóa lý thuyết này vào thực tế – đặc biệt là trong môi trường số – bạn cần một “hệ sinh thái” đủ mạnh. Để chứa video bài giảng, bài quiz, chăm sóc học viên,… các công cụ công nghệ đóng vai trò là “giàn giáo” vững chắc.
Nếu bạn đang ấp ủ dự án lan tỏa tri thức theo phong cách hiện đại, đừng ngần ngại dùng thử nền tảng tạo web bán khóa học của Hifunnel! 0588 093 888
Không cần chắp vá nhiều công cụ phức tạp. Hifunnel cung cấp nền tảng All-in-One giúp bạn xây dựng website, đóng gói khoá học và tự động hoá bán hàng chỉ trong vài phút.
Trải nghiệm Hifunnel miễn phíĐóng gói khoá học, sản phẩm số & tự động hoá vận hành từ A-Z. Bạn tập trung sáng tạo nội dung, Hifunnel lo toàn bộ phần kỹ thuật.
Dùng thử Hifunnel miễn phí